Vitiliqo Niyə Yaranır? Ən Geniş Səbəblər və Risk Faktorları

Vitiliqo: Səbəbləri, Təhlükələri və Müalicə Yolları

Vitiliqo nədir?

Vitiliqo xroniki depiqmentasiya xəstəliyidir. Bu xəstəlik melanosit adlanan hüceyrələrlə bağlıdır. Melanositlər dərinin, saçın və gözlərin rəngini müəyyən edən piqmenti istehsal edir. Vitiliqo zamanı melanositlər zamanla məhv olur və nəticədə dəridə süd kimi ağ ləkələr yaranır.

Vitiliqo ümumiyyətlə autoimmun xəstəlik kimi qəbul edilir. Bu o deməkdir ki, normalda infeksiyalara qarşı mübarizə aparmalı olan immun sistem səhvən öz bədəninə hücum edir. Vitiliqo zamanı immun sistem piqment istehsal edən melanositləri hədəf alır.

Vitiliqo kimlərdə olur?

Vitiliqo dünya əhalisinin təxminən 0,5–1 faizini əhatə edir. Bu xəstəlik istənilən yaşda, irqdə və etnik qrupda olan insanlarda rast gəlinə bilər və qadınlarla kişiləri eyni dərəcədə təsir edir.

Xəstəliyin başlanğıc yaş dövrləri

10 yaşdan əvvəl (erkən başlanğıc)
30 yaşdan sonra (gec başlanğıc)

İnsanlar niyə vitiliqoya tutulur?

Vitiliqonun yaranmasının böyük hissəsi genetik faktorlarla bağlıdır. Təxminən 80 faiz risk genetik meyllə əlaqəlidir. Ancaq genetika hər şeyi izah etmir. Məsələn, vitiliqosu olan eyni genetik quruluşa malik əkizlərin yalnız 23 faizində hər iki əkizdə xəstəlik müşahidə olunur. Bu da göstərir ki, ətraf mühit faktorları da mühüm rol oynayır. Təxminən 20 faiz risk ətraf mühitlə əlaqəlidir.

Digər autoimmun xəstəliklərlə əlaqə

Vitiliqonun ən vacib məqamlarından biri odur ki, bu xəstəlik digər autoimmun xəstəliklərlə əlaqəlidir. Ən güclü əlaqə autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəlikləri ilədir.

Statistik məlumatlar

Vitiliqosu olan böyüklərin təxminən 15 faizi
Vitiliqosu olan uşaqların 5–10 faizi
autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəliyinə malikdir.

Vitiliqo həmçinin revmatoyid artrit, sistemli qırmızı qurdeşənəyi (lupus), pernisiöz anemiya, alopesiya areata, psoriaz və liken skleroz kimi digər autoimmun xəstəliklərlə də əlaqəli ola bilər.

Vitiliqonun risk faktorları

Sümük iliyi və kök hüceyrə transplantasiyası

Sümük iliyi və ya kök hüceyrə transplantasiyası keçirmiş şəxslərdə vitiliqo riski 3 dəfə daha yüksəkdir.

Metastatik melanoma müalicəsi

Metastatik melanoma müalicəsində istifadə olunan bəzi dərmanlar vitiliqo bənzəri dəri dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.

Diaqnoz və diqqət edilməli nöqtələr

Vitiliqonun dəqiq diaqnozu üçün sertifikatlı dermatoloqa müraciət etmək ən doğru yoldur. Vitiliqoya bənzər görünən başqa dəri xəstəlikləri də mövcuddur, məsələn:

İdiopatik guttat hipomelanoz
Tinea versicolor

Vitiliqo adətən tədricən və gizli başlayır. İlk mərhələdə dəridə xırda, nöqtəvari rəng itkisi müşahidə olunur. Ləkələrin sərhədləri adətən aydın olur və erkən aktiv mərhələdə qızartı və iltihab görünə bilər.

Vitiliqodan daha çox təsirlənən nahiyələr

Günəşə məruz qalan sahələr: üz, əllər
Sürtünmə və təzyiq olan nahiyələr: dodaqlar, göz ətrafı, dizlər, dirsəklər
Dəri qatlarında və dar geyim altındakı sahələr

Koebner fenomeni

Vitiliqoda Koebner fenomeni müşahidə olunur. Bu o deməkdir ki, dəridə:

Kəsik
Cızıq
Sürtünmə
Yanıq (günəş, kimyəvi və ya istilik)

olduqda həmin nahiyədə yeni vitiliqo ləkələri yarana bilər.

Digər tətikləyici faktorlar

Hamiləlik
Oral kontraseptivlər
Güclü emosional və ya fiziki stress
Şüa terapiyası
Zona (şingles)
Psoriaz
Vitamin və mineral çatışmazlığı

Halo xallar

Bəzi insanlarda vitiliqonun erkən əlaməti halo xallar ola bilər. Xalın ətrafında açıq rəngli halqa yaranır, zamanla xal solur və yerində ağ ləkə qalır. Vitiliqo hallarının təxminən 31 faizində bir neçə halo xal müşahidə olunur.

Saç, göz və eşitmə

Vitiliqo saçları da təsir edə bilər və nəticədə saçlar, qaşlar və kirpiklər ağara bilər. Saç kökləri təsirləndikdə müalicəyə cavab daha zəif olur.

Melanositlər gözün torlu qişasında və daxili qulaqda da mövcuddur. Göz rəngi adətən dəyişmir, lakin nadir hallarda eşitmə problemləri ola bilər.

Xəstəliyin gedişi

Vitiliqo hər insanda fərqli şəkildə inkişaf edir. Xəstəliyin nə qədər yayılacağını və nə qədər sürətlə irəliləyəcəyini əvvəlcədən demək mümkün deyil. Ləkələr bir müddət genişlənə, sonra stabilləşə bilər.

Rəngin geri qayıtması spontan və ya müalicə ilə mümkündür. Bu, adətən saç köklərinin ətrafında xırda nöqtələr şəklində başlayır.

Vitiliqonun müalicəsi

Hazırda vitiliqonun tam müalicəsi yoxdur, lakin xəstəliyi sabitləşdirən və rəngin qismən geri qayıtmasına kömək edən çox effektiv müalicə üsulları mövcuddur. Müalicə erkən mərhələdə başlandıqda daha uğurlu olur. Üz və bədən nahiyələri əllər və ayaqlarla müqayisədə daha yaxşı cavab verir.

Qidalanma və əlavələr

Vitiliqo üçün xüsusi pəhriz yoxdur. Meyvə və tərəvəzlə zəngin, antioksidantlı qidalanma dəri sağlamlığını dəstəkləyə bilər. Vitamin çatışmazlığı varsa, onun aradan qaldırılması faydalı ola bilər.

Qlütenə qarşı həssaslıq və ya çölyak xəstəliyi yoxdursa, qlütensiz pəhrizin vitiliqoya faydası sübut edilməyib.

Fəsadlar və psixoloji təsir

Vitiliqonun ən böyük təsirlərindən biri psixoloji və sosial təsirdir. Bu, insanın həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. Tibbi baxımdan vitiliqo təhlükəli deyil, lakin piqmentsiz sahələr günəş yanığına daha həssasdır və mütləq qorunmalıdır.

Vitiliqonun müsbət tərəfi

Araşdırmalar göstərir ki, vitiliqosu olan şəxslərdə bəzi dəri və daxili xərçəng növlərinin riski daha aşağıdır, o cümlədən melanoma. Lakin qalxanabənzər vəz xərçəngi riski bir qədər arta bilər, buna görə nəzarət vacibdir.