Ala xəstəliyi dərinin rəngini verən piqmentin itirilməsi ilə xarakterizə olunan autoimmun xəstəlikdir. Bu zaman immun sistem melanin istehsal edən melanosit adlı hüceyrələrə hücum edir və nəticədə dəridə ağ və ya normal dəri rəngindən daha açıq ləkələr yaranır.

Vitiliqo yalnız estetik dəyişiklik deyil. Dərinin görünüşünə təsir etməklə yanaşı, insanın özünəinamına və həyat keyfiyyətinə də təsir göstərə bilər. Buna görə xəstəliyə həm tibbi, həm də psixoloji baxımdan yanaşmaq vacibdir.

Vitiliqo necə başlayır?

Vitiliqo çox vaxt dəridə bir neçə kiçik, açıq rəngli ləkənin yaranması ilə başlayır. Bu ləkələr uzun müddət dəyişməz qala və ya zaman keçdikcə böyüyə bilər. Yeni ləkələr isə bədənin digər nahiyələrində də meydana çıxa bilər.

Vitiliqo bədənin istənilən hissəsində yarana bilər. Daha çox:

• üzdə;
• əllərdə;
• qollarda;
• ayaqlarda;
• ayaq və əl barmaqlarında;
• ağız və burun daxilindəki selikli qişalarda;
• cinsiyyət nahiyəsində

müşahidə oluna bilər. Saç və tüklər də xəstəlikdən təsirlənə bilər və həmin nahiyələrdə tüklər ağ və ya boz rəngə çevrilə bilər.

Vitiliqonun səbəbi nədir?

Vitiliqonun dəqiq yaranma səbəbi hələ tam müəyyən edilməyib. Əsas mexanizm immun sisteminin səhvən sağlam melanositləri yad hüceyrələr kimi qəbul edərək onlara hücum etməsi ilə əlaqələndirilir.

Genetik meyllilik də rol oynaya bilər. Ailəsində vitiliqo olan şəxslərdə xəstəliyin yaranma ehtimalı arta bilər, lakin ailəsində vitiliqo olan hər kəsdə mütləq xəstəlik inkişaf etmir.

Bəzi hallarda dəri travması və güclü günəş yanığı kimi faktorların xəstəliyin meydana çıxması və ya aktivləşməsi ilə əlaqəsi ola bilər.

Vitiliqo yoluxucudurmu?

Xeyr. Vitiliqo yoluxucu xəstəlik deyil.

Vitiliqosu olan insanla təmasda olmaq, eyni əşyaları istifadə etmək və ya yaxın ünsiyyətdə olmaq xəstəliyin başqa insana keçməsinə səbəb olmur.

Vitiliqonun hansı növləri var?

Vitiliqonun müxtəlif klinik formaları mövcuddur. Ən çox rast gəlinən forma qeyri-segmental vitiliqodur.

Qeyri-segmental vitiliqo

Ləkələr adətən bədənin hər iki tərəfində meydana çıxır. Məsələn, hər iki əldə və ya hər iki dizdə piqment itkisi müşahidə edilə bilər.

Segmental vitiliqo

Piqment itkisi əsasən bədənin bir tərəfində və müəyyən nahiyəsində olur. Bu forma daha sürətli yayıla, daha sonra isə stabilləşə bilər.

Lokal vitiliqo

Ləkələr bədənin yalnız bir və ya bir neçə məhdud nahiyəsində yerləşir.

Ümumiləşmiş vitiliqo

Piqmentsiz ləkələr bədənin müxtəlif nahiyələrində geniş şəkildə yayılır.

Universal vitiliqo

Vitiliqonun nadir və geniş yayılmış formasında dərinin böyük hissəsində piqment itkisi baş verir.

Vitiliqo təhlükəlidirmi?

Vitiliqo adətən insanın ümumi sağlamlığı üçün həyati təhlükəli xəstəlik hesab edilmir. Lakin autoimmun xəstəlik olduğu üçün bəzi insanlarda digər autoimmun xəstəliklərlə, xüsusilə qalxanabənzər vəz xəstəlikləri ilə birlikdə müşahidə oluna bilər.

Bu səbəbdən vitiliqo diaqnozu qoyulduqda dermatoloqun tövsiyəsi ilə əlavə müayinələrin aparılması lazım gələ bilər.

Vitiliqo müalicə olunurmu?

Hazırda vitiliqonu tamamilə aradan qaldıran universal müalicə mövcud deyil. Lakin müasir müalicə üsulları:

• yeni ləkələrin yaranmasını və xəstəliyin yayılmasını azaltmağa;
• itirilmiş piqmentin müəyyən qədər bərpasına;
• dəri rənginin daha bərabər görünməsinə

kömək edə bilər.

Müalicə hər pasiyent üçün eyni olmur. Dermatoloq xəstəliyin tipini, yayılma dərəcəsini, aktiv olub-olmamasını, yaş və ümumi sağlamlıq vəziyyətini nəzərə alaraq fərdi müalicə planı hazırlayır.

Vitiliqoda hansı müalicə üsullarından istifadə olunur?

Yerli preparatlar

Bəzi pasiyentlərdə kortikosteroidlər və kalsinevrin inhibitorları kimi yerli preparatlardan istifadə edilir. Bu müalicələr immun reaksiyanı azaltmağa və piqmentin bərpasına kömək edə bilər.

Ruxolitinib kremi

Ruxolitinib JAK inhibitorları qrupuna daxil olan preparatdır. ABŞ-da 12 yaş və yuxarı pasiyentlərdə qeyri-segmental vitiliqoda itirilmiş dəri rənginin bərpası üçün təsdiqlənmiş müalicə seçimlərindən biridir.

Fototerapiya

NB-UVB fototerapiyası vitiliqoda geniş istifadə olunan müalicə üsullarındandır. Xüsusilə daha geniş dəri sahələri təsirləndikdə dermatoloq tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər.

Fototerapiya adətən bir neçə seans tələb edir və nəticələr tədricən ortaya çıxır. Üz və boyun kimi bəzi nahiyələr müalicəyə digər bölgələrdən daha yaxşı cavab verə bilər.

Cərrahi müalicələr

Digər müalicələr kifayət qədər effekt vermədikdə və vitiliqo stabil olduqda bəzi pasiyentlər üçün cərrahi üsullar nəzərdən keçirilə bilər.

Bunlara sağlam, piqmentli dəri sahəsindən götürülmüş dəri və ya piqment hüceyrələrinin vitiliqolu nahiyəyə köçürülməsi daxildir. Aktiv vitiliqoda cərrahi müalicə adətən uyğun seçim hesab edilmir.

Günəşdən qorunma niyə vacibdir?

Vitiliqo olan sahələrdə melanin azaldığı üçün həmin dəri günəş şüalarına daha həssas olur və daha asan günəş yanığı yarana bilər. Buna görə günəşdən qorunma gündəlik dəri qulluğunun vacib hissəsidir.

Günəşdən qorunmaq üçün:

• SPF tərkibli günəşdən qoruyucu vasitələrdən istifadə edin;
• uzun müddət birbaşa günəş altında qalmayın;
• papaq və qoruyucu geyimlərdən istifadə edin;
• xüsusilə piqmentsiz dəri sahələrini günəşdən qoruyun.

Vitiliqonun qarşısını almaq mümkündürmü?

Hazırda vitiliqonun yaranmasının qarşısını tam şəkildə alan təsdiqlənmiş üsul yoxdur. Bununla belə, xəstəliyin erkən qiymətləndirilməsi və uyğun müalicənin başlanması onun yayılmasına nəzarət etməyə və piqment itkisini azaltmağa kömək edə bilər.

Dəridə yeni yaranan ağ və ya açıq rəngli ləkələri diqqətdən kənarda qoymamaq və dermatoloqa müraciət etmək vacibdir. Çünki dəridəki hər açıq rəngli ləkə vitiliqo olmaya bilər. Dəqiq diaqnoz üçün dermatoloji müayinə, bəzi hallarda isə Wood lampası ilə müayinə aparıla bilər.

Vitiliqo insanın psixoloji vəziyyətinə necə təsir edir?

Vitiliqo görünüşdə nəzərəçarpan dəyişiklik yaratdığı üçün bəzi insanlarda özünəinamın azalmasına, sosial narahatlığa və emosional gərginliyə səbəb ola bilər.

Xüsusilə üz, əl və digər görünən nahiyələrdə olan ləkələr insanın gündəlik həyatına daha çox təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən vitiliqo müalicəsində məqsəd yalnız dərinin rəngini bərpa etmək deyil, pasiyentin həyat keyfiyyətini və özünəinamını dəstəkləməkdir.

Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?

Dəridə yeni ağ və ya açıq rəngli ləkə müşahidə etdikdə dermatoloqa müraciət etmək məsləhətdir.

Xüsusilə:

• ləkələrin sayı artırsa;
• mövcud ləkələr böyüyürsə;
• saç və tüklərdə rəng itkisi yaranırsa;
• piqment itkisi sürətlə yayılırsa;
• xəstəlik uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə başlayıbsa

mütəxəssis müayinəsi vacibdir.

Yekun

Vitiliqo yoluxucu deyil və sadəcə kosmetik problem kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu, immun sisteminin melanositlərə təsiri ilə əlaqəli autoimmun xəstəlikdir.

Bu gün vitiliqonun müalicəsində müxtəlif effektiv yanaşmalar mövcuddur və yeni müalicə üsulları da inkişaf etdirilir. Ən doğru müalicə isə xəstəliyin növünə və hər bir pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun seçilməlidir.

Dəridə yeni ağ ləkələr gördükdə özbaşına müalicəyə başlamaq əvəzinə dermatoloq müayinəsindən keçmək ən düzgün addımdır. Erkən diaqnoz və fərdi müalicə planı xəstəliyin idarə olunmasında mühüm rol oynayır.