.png)
Qurdeşənəyi (Urtikaria) nədir?
Qurdeşənəyi nədir?
Qurdeşənəyi (urtikaria) dəridə qaşınan, qabarmış səpgilərin və şişkinliklərin yaranmasına səbəb olan dəri reaksiyasıdır. Bu səpgilər çox vaxt qəfil ortaya çıxır və səbəbi həmişə məlum olmur.
Qurdeşənəyinə istilik, soyuq, fiziki təzyiq və stress kimi faktorlar səbəb ola bilər. Bəzən isə allergik reaksiya nəticəsində yaranır. Səpgilər adətən qırmızı və ya dərinin təbii rəngində olur.
Həkimlər qurdeşənəyini müalicə etmək üçün çox vaxt antihistaminlərdən istifadə edirlər.
Qurdeşənəyi necə görünür?
Qurdeşənəyi dəridə qabarmış və şişkin səpgilər şəklində görünür. Görünüşü insanın dəri rəngindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Bu səpgilər:
Qaşınan və qabarmış olur.
Qırmızı və ya dəri rəngində görünə bilər.
Qələm silgisi ölçüsündə kiçik və ya boşqab ölçüsündə böyük ola bilər.
Bədənin müxtəlif nahiyələrində yaranıb yox ola bilər.
Ölçüsünü və formasını dəyişə bilər.
Eyni nahiyədə adətən 24 saatdan çox qalmır.
Sağaldıqdan sonra dəridə iz və ya göyərmə qoymur.
Bəzi hallarda qurdeşənəyi dərinin daha dərin qatlarında şişkinliklə — angioödem ilə birlikdə müşahidə olunur. Bu zaman dodaqlar, dil, ağız və ya boğaz şişə bilər.
Qurdeşənəyi nə qədər yayğındır?
Qurdeşənəyi geniş yayılmış bir vəziyyətdir. Uşaqlar və böyüklər də daxil olmaqla insanların təxminən 20%-ə qədərində həyatın hansısa mərhələsində qurdeşənəyi yarana bilər.
Əksər hallarda zərərsiz və qısamüddətli olur.
Lakin bəzi insanlarda qurdeşənəyi xroniki ola bilər. Xroniki qurdeşənəyi altı həftədən çox davam edir. Adətən həyati təhlükə yaratmasa da, uzun müddət davam edən qaşınma və səpgilər insan üçün çox narahatedici ola bilər.
Nadir hallarda qurdeşənəyi anafilaksiyanın, yəni ağır allergik reaksiyanın əlaməti ola bilər.
Əgər nəfəs almaqda çətinlik, başgicəllənmə və ya üz, dodaq, dil və boğazda şişkinlik yaranırsa, təcili tibbi yardım çağırmaq və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır.
Qurdeşənəyinin əlamətləri
Qurdeşənəyinin əsas əlaməti dəridə qabarmış, şişkin və adətən qaşınan səpgilərin yaranmasıdır.
Əsas xüsusiyyətlər:
Yüngül və ya şiddətli qaşınma
Qabarmış səpgilər
Səpgilərin 24 saatdan çox eyni yerdə qalmaması
Səpgilərin ölçü və formasının dəyişməsi
Bədənin müxtəlif nahiyələrinə keçməsi
Sağaldıqdan sonra iz və ya göyərmə buraxmaması
Qurdeşənəyi bəzən angioödemlə birlikdə yaranır. Angioödem zamanı dərinin altındakı toxumalarda şişkinlik meydana gəlir.
Bu şişkinlik xüsusilə:
Dodaqlarda
Dildə
Ağızda
Boğazda
müşahidə oluna bilər.
Qurdeşənəyinə nə səbəb olur?
Əksər hallarda qurdeşənəyinin dəqiq səbəbini müəyyən etmək mümkün olmur. Səpgilər bəzən heç bir konkret səbəb olmadan qəfil ortaya çıxa bilər.
Mümkün tətikləyicilər bunlardır:
İnfeksiyalar
Emosional və ya fiziki stress
İsti və ya soyuq temperatur
Dəriyə təzyiq
Dərinin qaşınması və cızılması
Vibrasiya
Fiziki məşq
Allergiya qurdeşənəyinə səbəb ola bilərmi?
Bəli. Allergik reaksiyanın səbəb olduğu qurdeşənəyi adətən allergenlə təmasdan dərhal sonra yaranır.
Məsələn, allergiyanız olan qidanı qəbul etdikdən qısa müddət sonra qurdeşənəyi yarana bilər.
Bu zaman əlavə olaraq:
Nəfəs darlığı
Qusma
Başgicəllənmə
kimi simptomlar da ortaya çıxa bilər.
Anafilaksi nədir?
Anafilaksi ağır və həyati təhlükəli allergik reaksiyadır.
Anafilaksiyanın ümumi səbəblərinə aşağıdakılar daxildir:
Qidalar
Dərmanlar
Həşərat sancmaları
Anafilaksi zamanı qan təzyiqi təhlükəli dərəcədə aşağı düşə və nəfəs alma çətinləşə bilər.
Bu vəziyyət təcili tibbi yardım tələb edir.
Qurdeşənəyi hansı xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər?
Bəzi hallarda qurdeşənəyi digər sağlamlıq problemlərinin əlaməti ola bilər. Məsələn, xroniki qurdeşənəyi bəzi autoimmun xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər.
Qurdeşənəyi üçün risk faktorları
Həkimlər qurdeşənəyinin niyə bəzi insanlarda daha çox yarandığını tam müəyyən etməyiblər.
Lakin aşağıdakı vəziyyətlər qurdeşənəyinə meyilliliyi artıra bilər:
Allergiyalar
Astma
Ekzema
İnsanda allergiya, astma və ekzema kimi bir neçə allergik xəstəliyin birlikdə olmasına atopiya deyilir.
Qurdeşənəyinin fəsadları
Qurdeşənəyinin özü adətən təhlükəli deyil.
Lakin qurdeşənəyinə səbəb olan ağır allergik reaksiya həyati təhlükə yarada bilər.
Anafilaksi zamanı:
Qan təzyiqi təhlükəli dərəcədə aşağı düşə bilər.
Nəfəs alma çətinləşə bilər.
Üz, dodaq, dil və boğazda şişkinlik yarana bilər.
Bu simptomlar meydana çıxarsa, dərhal təcili tibbi yardım almaq lazımdır.
Qurdeşənəyi necə diaqnoz qoyulur?
Həkim adətən simptomlar haqqında suallar verir və dərini müayinə edir.
Həkim aşağıdakılar haqqında məlumat almaq istəyə bilər:
Son zamanlar hansı qidaları qəbul etmisiniz?
Hər hansı yeni dərman istifadə etmisiniz?
Yeni kosmetik məhsulla və ya başqa maddə ilə təmasınız olubmu?
Səpgilər nə vaxt başlayıb?
Səpgilərin yaranmasına hansı vəziyyətlər səbəb ola bilər?
Əksər hallarda dəri biopsiyasına və qan analizlərinə ehtiyac olmur.
Qurdeşənəyini nəzarətdə saxlamaq çətindirsə, həkim sizi allerqoloqa və ya dermatoloqa yönləndirə bilər.
Allergik reaksiya ehtimalı varsa, həkim allergiya üçün dəri testləri və ya qan analizləri təyin edə bilər.
Qurdeşənəyi necə müalicə olunur?
Qurdeşənəyi qalıcı deyil, lakin bəzi hallarda uzun müddət davam edə bilər. Müalicənin məqsədi əsasən qaşınmanı və səpgilərin yaratdığı narahatlığı azaltmaqdır.
Antihistaminlər
Antihistaminlər qurdeşənəyinin müalicəsində adətən ilk seçimdir.
Bəzi hallarda həkim adi qəbul edilən dozadan daha yüksək dozada antihistamin tövsiyə edə bilər. Dərmanın dozası həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Bioloji preparatlar
Yüksək dozada antihistaminlərə baxmayaraq xroniki qurdeşənəyi nəzarət altına alınmırsa, həkim inyeksiya şəklində tətbiq olunan bioloji preparatlar təyin edə bilər.
Bunlara:
Omalizumab (Xolair)
Dupilumab (Dupixent)
daxildir.
Remibrutinib
Remibrutinib (Rhapsido) ağızdan qəbul edilən preparatdır. Histamin və digər iltihabi maddələrin sərbəst buraxılmasında iştirak edən hüceyrələri bloklayır.
Yüksək dozada antihistaminlər kifayət qədər təsir göstərmədikdə həkim bu preparatı nəzərdən keçirə bilər.
Ağızdan qəbul edilən kortikosteroidlər
Bəzi ağır qurdeşənəyi hallarında həkim ağızdan qəbul edilən kortikosteroidlər təyin edə bilər.
Lakin mümkün yan təsirlərə görə bu müalicədən uzunmüddətli istifadə adətən tövsiyə edilmir.
Qurdeşənəyinin tətikləyicilərindən uzaq durmaq
Əgər qurdeşənəyinə səbəb olan faktor müəyyən edilə bilirsə, həmin tətikləyicidən uzaq durmaq simptomların qarşısını almağa kömək edə bilər.
Məsələn:
Allergiya yaradan qidalardan və dərmanlardan uzaq durmaq
Lateksdən uzaq durmaq
Həşərat sancmalarından qorunmaq
Kəskin temperatur dəyişikliklərindən çəkinmək
Stressi idarə etmək
Boş və yüngül geyimlər geyinmək
Qurdeşənəyi zamanı nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Qurdeşənəyi çox vaxt öz-özünə yaxşılaşır. Lakin güclü qaşınma varsa və ya səpgilər təkrar-təkrar yaranırsa, həkimə müraciət etmək məsləhətdir.
Aşağıdakı simptomlardan hər hansı biri varsa, təcili tibbi yardım almaq lazımdır:
Xırıltılı nəfəsalma və ya nəfəs darlığı
Üz, dodaq, dil və ya boğazda şişkinlik
Güclü halsızlıq və ya başgicəllənmə
Qan təzyiqinin aşağı düşməsi ilə əlaqəli simptomlar
Qusma
Bunlar ağır allergik reaksiya — anafilaksi əlamətləri ola bilər.
Qurdeşənəyi nə qədər müddətə keçir?
Qurdeşənəyi çox vaxt öz-özünə yox olur. Bəzi hallarda səpgilər altı həftəyə qədər davam edə bilər.
Altı həftədən uzun davam edən qurdeşənəyi xroniki qurdeşənəyi adlanır və aylarla, hətta illərlə davam edə bilər.
Xroniki qurdeşənəyi adətən həyati təhlükəli deyil, lakin uzun müddət davam edən qaşınma və səpgilər həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.