.png)
Göbələk infeksiyası nədir?
Göbələk infeksiyası nədir?
Göbələk infeksiyaları (mikozlar) göbələklərin törətdiyi xəstəlik və infeksiyalardır. Ən çox dəri, dırnaqlar və selikli qişalar təsirlənir. Bəzi hallarda göbələk infeksiyaları ağız, boğaz, ağciyərlər, sidik yolları və bədənin digər nahiyələrinə də yayıla bilər.
İmmunitet sistemi zəif olan insanlarda göbələk infeksiyalarının yaranma riski daha yüksəkdir. Həkimlər göbələk infeksiyalarını adətən göbələkəleyhinə (antifungal) dərmanlarla müalicə edirlər.
Göbələklər nədir?
Göbələklər bitki və heyvanlardan fərqli xüsusiyyətlərə malik canlı orqanizmlərdir. Onlar sporlar vasitəsilə yayıla bilirlər.
Bir çox göbələk normal olaraq insan orqanizmində — dəridə, ağız boşluğunda və həzm sistemində — yaşayır və adətən problem yaratmır. Lakin müəyyən şəraitdə həddindən artıq çoxalaraq infeksiyaya səbəb ola bilərlər.
Dünyada milyonlarla göbələk növünün olduğu təxmin edilir, lakin onların yalnız kiçik bir hissəsinin insanlarda xəstəlik törətdiyi məlumdur.
Göbələk infeksiyalarının növləri
Göbələk infeksiyaları yerləşdiyi nahiyəyə və dərinliyinə görə üç əsas qrupa bölünə bilər:
Səthi və ya selikli-qişa infeksiyaları: Dərinin, dırnaqların və ağız, boğaz və ya vagina kimi selikli qişaların səthində yaranır.
Dərialtı infeksiyalar: Göbələk kəsik və ya yara vasitəsilə dərinin altına daxil olduqda meydana gəlir.
Dərin və ya invaziv infeksiyalar: Ağciyər, beyin, ürək və digər daxili orqanlara təsir edə bilər.
Səthi göbələk infeksiyaları
Səthi infeksiyalar dəri, dırnaq və selikli qişaları təsir edir. Qaşınma, səpgi və dırnaqlarda rəng dəyişikliyi yarada bilər.
Bunlara daxildir:
Kandidoz
Onixomikoz — əl və ayaq dırnaqlarının göbələk infeksiyası
Dəri göbələyi (ringworm, tinea)
Tinea versicolor
Dərialtı göbələk infeksiyaları
Göbələk dəriyə kəsik və ya yara vasitəsilə daxil olduqda dərialtı infeksiya yarana bilər. Bu, xüsusilə bitkilərlə işləyərkən tikan və ya digər bitki hissələri ilə yaralanma nəticəsində baş verə bilər.
Belə infeksiyalar səpgi, yara və dərinin altında düyünlərə səbəb ola bilər.
Nümunələrə sporotrixoz, xromoblastomikoz və eumisetoma daxildir.
Dərin və invaziv göbələk infeksiyaları
Bu infeksiyalar dəridən başqa orqanları, məsələn, ağciyərləri, sidik yollarını və ya beyni təsir edə bilər.
İmmunitet sistemi zəif olan insanlarda bu infeksiyaların yaranma ehtimalı daha yüksəkdir.
Nümunələr:
Aspergilloz
Blastomikoz
Kandidaya bağlı sidik yolu infeksiyası
Koksidioidomikoz (Valley fever)
Kriptokokkoz
Histoplazmoz
İnvaziv kandidoz
Mukormikoz
Pneumocystis pnevmoniyası (PJP)
Göbələk infeksiyasının əlamətləri
Əlamətlər göbələk infeksiyasının növündən və bədənin hansı nahiyəsinin təsirlənməsindən asılıdır.
Dəri və dərialtı infeksiyalarda
Qaşınma
Ağrı və həssaslıq
Qızartı
Səpgi
Dərinin şişməsi
Dırnaqların rənginin dəyişməsi
Dırnaqların qalınlaşması və çatlaması
Dərinin altında ağrısız düyün
Ağız və boğazda
Yemək yeyərkən ağrı
Dad bilmənin azalması
Ağızda və ya boğazda ağ ləkələr və örtük
Ağciyərlərdə
Öskürək
Bəzən qanlı öskürək
Yorğunluq
Qızdırma
Nəfəs darlığı
Əzələ ağrıları
Oynaq ağrıları
Baş ağrısı
Gecə tərləmələri
Digər orqanlarda
Göbələk infeksiyası beynə təsir etdikdə baş ağrısı, qızdırma, boyun ağrısı, ürəkbulanma, qusma, işığa həssaslıq və çaşqınlıq yarana bilər.
Göz infeksiyalarında ağrı, qızartı, ifrazat, bulanıq görmə, göz yaşarması və işığa həssaslıq müşahidə oluna bilər.
Bağırsaq infeksiyalarında qarın ağrısı, ürəkbulanma və qusma yarana bilər.
Sinusların təsirlənməsi zamanı qızdırma, burun tutulması, baş ağrısı, üzün bir tərəfində şişkinlik və üz ağrısı meydana çıxa bilər.
Göbələk infeksiyası necə görünür?
Dəridə yaranan göbələk infeksiyaları qırmızı, şişkin və qabarmış görünə bilər. Bəzən səpgiyə, bəzən isə dərinin altında düyünə bənzəyir.
Dırnaq göbələyi zamanı dırnaqlar:
Sarı, qəhvəyi və ya ağ rəngə çevrilə bilər.
Qalınlaşa bilər.
Çatlaya və kövrəkləşə bilər.
Ağız və boğazda göbələk infeksiyası isə ağ örtük və ya ağ ləkələr şəklində görünə bilər.
Göbələk infeksiyasına nə səbəb olur?
Göbələk infeksiyalarına müxtəlif növ maya göbələkləri, kif göbələkləri və digər göbələklər səbəb ola bilər.
Əsas törədicilərdən bəziləri:
Dermatofitlər
Dermatofitlər saç, dırnaq və dərinin xarici qatında olan keratinlə qidalanan göbələklərdir. Onlar adətən canlı toxumalara daxil olmurlar.
Candida
Candida albicans normal olaraq insan orqanizmində yaşayan mayadır. Əksər hallarda problem yaratmır. Lakin müəyyən şəraitdə həddindən artıq çoxalaraq qaşınma, qızartı və digər simptomlara səbəb ola bilər.
Ətraf mühit göbələkləri
Bəzi göbələklər torpaqda və suda yaşayır. Histoplasma, Coccidioides, Blastomyces və Aspergillus buna nümunədir.
Göbələk infeksiyaları necə yayılır?
Göbələk infeksiyalarına müxtəlif yollarla yoluxmaq mümkündür:
Nəm ictimai yerlərlə, məsələn, duş və soyunub-geyinmə otaqları ilə təmas
Dəridə kəsik və ya yara olması
Yoluxmuş insan və ya heyvanla birbaşa təmas
Torpaq və ya tozdan göbələk sporlarının nəfəs yolu ilə qəbul edilməsi
Antibiotiklərin istifadəsi nəticəsində orqanizmdə normal yaşayan bəzi göbələklərin həddindən artıq çoxalması
Göbələk infeksiyası yoluxucudurmu?
Bəzi dəri göbələk infeksiyaları, məsələn, dəri göbələyi (ringworm) insandan insana birbaşa təmas və ya çirklənmiş səthlər vasitəsilə keçə bilər.
Lakin ətraf mühitdən nəfəs yolu ilə qəbul edilən və daxili orqanlara təsir edən dərin göbələk infeksiyaları adətən insandan insana keçmir.
Kimlərdə göbələk infeksiyası riski daha yüksəkdir?
Göbələk infeksiyaları xüsusilə nəmli və sürtünməyə məruz qalan bədən nahiyələrində daha çox yaranır.
Aşağıdakı vəziyyətlər riski artıra bilər:
İmmunitet sisteminin zəifləməsi
Diabet
Qan dövranının zəif olması
Dərinin uzun müddət nəm qalması
Göbələk infeksiyasının fəsadları
Dəri və dırnaqlarda yaranan göbələk infeksiyalarının əksəriyyəti ciddi deyil.
Lakin invaziv göbələk infeksiyaları, xüsusilə immun sistemi zəif olan insanlarda, həyati təhlükəli fəsadlara səbəb ola bilər.
Mümkün fəsadlara:
Pnevmoniya
Kəskin respirator distress sindromu (ARDS)
Tənəffüs çatışmazlığı
Görmə və ya eşitmə itkisi
Düşüncə və davranış dəyişiklikləri
Hərəkət problemləri
Qıcolmalar
Sepsis
daxildir.
Göbələk infeksiyası necə diaqnoz qoyulur?
Diaqnostika infeksiyanın bədənin hansı nahiyəsində yerləşməsindən asılıdır.
Bəzi dəri göbələkləri yalnız dərinin görünüşünə əsasən müəyyən edilə bilər.
Lazım olduqda həkim aşağıdakılardan nümunə götürə bilər:
Dəri və ya təsirlənmiş toxuma
Dırnaq parçası
Qan
Bəlğəm
Beyin və onurğa beyni ətrafındakı maye
Sidik
Göz mayesi
Vaginal ifrazat
Bu nümunələr laboratoriyada göbələk əlamətlərinin müəyyən edilməsi və ya göbələyin yetişdirilməsi (kultura) üçün araşdırıla bilər.
Göbələk infeksiyasının ağciyər, beyin və ya digər daxili orqanda olduğu düşünülürsə, həkim rentgen, MRT və ya KT müayinəsi də təyin edə bilər.
Göbələk infeksiyası necə müalicə olunur?
Bir çox göbələk infeksiyası antifungal (göbələkəleyhinə) dərmanlarla müalicə edilə bilər.
İnfeksiyanın yerləşdiyi nahiyəyə və ağırlıq dərəcəsinə görə həkim müxtəlif müalicə formalarından istifadə edə bilər:
Ağızdan qəbul edilən dərmanlar
Venadaxili dərmanlar
Krem, losyon və ya toz
Ağız yaxalayıcıları və ya sorulan tabletlər
Göz damcıları
Dərmanlı şampunlar
Bəzi göbələkəleyhinə preparatlar reseptsiz satıla bilər. Lakin göbələk infeksiyasının düzgün müəyyən edilməsi vacibdir. Buna görə xüsusilə simptomlar ağırdırsa və ya müalicə ilə yaxşılaşmırsa, həkimlə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Göbələk infeksiyasının əlamətlərini, xüsusilə ağciyərlərdə və ya digər daxili orqanlarda simptomları müşahidə edirsinizsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Göbələk infeksiyasını müalicə etdiyiniz halda vəziyyət yaxşılaşmırsa, yenidən həkim müayinəsindən keçmək vacibdir.
Göbələk infeksiyası nə qədər müddətə keçir?
Müddət infeksiyanın növündən, yerləşdiyi nahiyədən və insanın ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır.
Baş dərisi, dəri və dırnaqlarda yaranan göbələk infeksiyaları adətən həyati təhlükəli olmur, lakin tamamilə sağalması uzun müddət çəkə bilər.
Ağciyərlərdə və digər daxili orqanlarda yaranan dərin göbələk infeksiyaları isə, xüsusilə immun sistemi zəif olan insanlarda, ciddi və həyati təhlükəli ola bilər.
Göbələk infeksiyalarının qarşısını necə almaq olar?
Göbələk infeksiyası riskini azaltmaq üçün aşağıdakı tədbirlər faydalı ola bilər:
Tərlədikdən və ya çirkləndikdən sonra duş qəbul edin.
Dərinin nəm qalmasına imkan verməyin.
İctimai duş, hamam və soyunub-geyinmə otaqlarında ayaqyalın gəzməyin.
Təmiz və quru pambıq alt paltarından istifadə edin.
Ağız və diş gigiyenasına diqqət yetirin.
Kontakt linzaları göz həkiminin tövsiyələrinə uyğun təmizləyin və istifadə edin.
Dırnaqları qısa və təmiz saxlayın.
Antibiotikləri yalnız həkim təyin etdikdə qəbul edin.
Dəsmal, idman ləvazimatları və digər şəxsi əşyaları başqaları ilə paylaşmayın.
Torpaqla işləyərkən əlcək, çəkmə, uzun şalvar və uzunqol geyimlərdən istifadə edin.
Göbələk sporlarının çox olduğu ərazilərdə tozla təmasdan qorunmaq üçün uyğun maskadan istifadə edin.
Qeyd: Göbələk infeksiyasının növünə görə müalicə tamamilə fərqli ola bilər. Xüsusilə dırnaq, baş dərisi və geniş yayılmış dəri infeksiyalarında özbaşına dərman istifadə etmək əvəzinə dermatoloq müayinəsi daha məqsədəuyğundur.