Aktinik keratoz nədir?

Aktinik keratoz günəşə məruz qalan dəridə kobud, qabıqlı və ya rəngi dəyişmiş sahələrin yaranmasına səbəb olan xərçəngönü dəri vəziyyətidir. Bu vəziyyət geniş yayılmış və müalicə oluna biləndir. Müalicə edilmədikdə bəzi hallarda yastı hüceyrəli dəri xərçənginə (SCC) çevrilə bilər. Erkən diaqnoz və günəşdən qorunma riski azaltmağa kömək edir.

Aktinik keratoz həmçinin solar keratoz adlanır və əsas səbəbi ultrabənövşəyi (UV) şüalara uzun müddət məruz qalmaqdır.

Aktinik keratoz harada yaranır?

Ən çox günəşə açıq qalan nahiyələrdə meydana çıxır:

Baş dərisi

Üz, xüsusilə dodaqlar, burun və qulaqlar

Qollar

Əllərin üst hissəsi

Lakin günəşə məruz qalan digər dəri sahələrində də yarana bilər.

Aktinik keratoz ən çox rast gəlinən dəri xərçəngiönü vəziyyətlərindən biridir. Müalicə ilə onun dəri xərçənginə çevrilməsinin qarşısını almaq mümkündür.

Aktinik keratozun növləri

Aktinik keratozun bir neçə növü mövcuddur:

Aktinik xeylit: Aşağı dodaqda quruluq, çatlama və ya ağ sahələr. Yanma, qabıqlanma və sağalmayan yaralar yarana bilər.

Atrofik aktinik keratoz: Üz, qollar və ya baş dərisində nazik, düz və rəngi dəyişmiş ləkə.

Dəri buynuzu (cutaneous horn): Üz və ya əllərdə rəngi dəyişmiş dərinin üzərində yaranan sərt, konusvari çıxıntı.

Hipertrofik aktinik keratoz: Üz və ya əllərdə ziyilə bənzəyən, qalın, kobud və qabıqlı törəmə.

Aktinik keratozun əlamətləri hansılardır?

Aktinik keratoz zamanı dəridə aşağıdakı dəyişikliklər müşahidə oluna bilər:

Kobud və qabıqlı dəri

Quru və ya çatlamış sahələr

Qızartı, çəhrayı, qəhvəyi və ya boz rəng dəyişiklikləri

Qaşınma

Toxunduqda həssaslıq və ya ağrı

Yanma və sancma hissi

Qabarıq və ya kobud səth

Qanama

Sağalmayan yara və ya qabıq

Bəzi aktinik keratoz sahələri toxunduqda zımpara kimi kobud hiss olunur. Başlanğıcda sızanağa, qabığa və ya sağalmayan kiçik yaraya bənzəyə bilər.

Aktinik keratoz nədən yaranır?

Əsas səbəb ultrabənövşəyi (UV) şüalara həddindən artıq məruz qalmaqdır. Ən çox günəş şüaları, həmçinin solyari və digər süni UV mənbələri səbəb olur.

UV şüaları dəri hüceyrələrinin DNT-sinə zərər verə bilər. Təkrar və uzunmüddətli günəş məruz qalması nəticəsində dərinin xarici qatındakı hüceyrələr normal olmayan şəkildə böyüməyə başlayır və kobud, qabıqlı sahələr əmələ gəlir.

Kimlərdə aktinik keratoz riski daha yüksəkdir?

Risk aşağıdakı hallarda arta bilər:

Açıq rəngli dəriyə sahib olmaq

Uzun illər günəş altında qalmaq

Solyari və ya süni UV cihazlarından istifadə etmək

Əvvəllər aktinik keratoz keçirmək

Dəri xərçəngi tarixçəsinin olması

İmmunitet sisteminin zəifləməsi

Ekvatorda və ya ekvatora yaxın ərazilərdə yaşamaq

Kişi olmaq

Aktinik keratoz təhlükəlidirmi?

Aktinik keratoz xərçəngönü vəziyyət hesab olunur. Bəzi hallarda yastı hüceyrəli karsinomaya (SCC) çevrilə bilər.

Bütün aktinik keratozlar xərçəngə çevrilmir. Lakin hansı ləkənin təhlükəli dəyişiklik göstərəcəyini əvvəlcədən müəyyən etmək çətin olduğundan, şübhəli və dəyişən dəri sahələrinin həkim tərəfindən qiymətləndirilməsi vacibdir.

Aktinik keratoz necə diaqnoz qoyulur?

Əksər hallarda dermatoloq və ya ailə həkimi dərini müayinə etməklə aktinik keratozu müəyyən edə bilər.

Həkim dərini daha yaxından qiymətləndirmək üçün böyüdücü xüsusi cihazdan istifadə edə bilər.

Bəzi hallarda diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün dəri biopsiyası aparılır. Bunun üçün dəridəki kiçik toxuma nümunəsi götürülərək laboratoriyada müayinə edilir.

Aktinik keratoz necə müalicə olunur?

Müalicə aktinik keratozların sayından, ölçüsündən və yerləşdiyi nahiyədən asılıdır.

Əsas müalicə üsullarına aşağıdakılar daxildir:

Krioterapiya: Maye azot vasitəsilə zədələnmiş sahənin dondurulması. Adətən az sayda aktinik keratoz olduqda istifadə edilir.

Fotodinamik terapiya: İşığa həssas krem və xüsusi işıq vasitəsilə zədələnmiş hüceyrələrin məhv edilməsi.

Lazer müalicəsi: Fokuslanmış işıqla zədələnmiş dəri hüceyrələrinin məhv edilməsi.

Kimyəvi pilinq: Xüsusi kimyəvi məhlulla zədələnmiş dərinin üst qatının soyulması.

Küretaj: Zədələnmiş sahənin xüsusi alətlə qaşınaraq çıxarılması və ya yandırılması.

Cərrahi çıxarılma: Dəri törəməsinin cərrahi yolla kəsilərək çıxarılması.

Həkim bəzi hallarda prosedurlarla yanaşı dərmanlı kremlər də təyin edə bilər.

Aktinik keratoz üçün istifadə olunan kremlər

Həkim aşağıdakı aktiv maddələrdən birini ehtiva edən krem və ya gel tövsiyə edə bilər:

5-fluorourasil: Zədələnmiş hüceyrələrin böyüməsini dayandıraraq onları məhv etməyə kömək edir.

İmikimod: İmmunitet sisteminin anormal dəri hüceyrələrinə qarşı reaksiyasını gücləndirir.

Diklofenak natrium: İltihabı azaltmağa və zədələnmiş dəri sahələrini müalicə etməyə kömək edir.

Bu preparatlar dəridə qızartı, qabıqlanma, qıcıqlanma və rəng dəyişikliyinə səbəb ola bilər. Buna görə onların həkimin göstərişinə uyğun istifadə edilməsi vacibdir.

Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?

Dəridə aşağıdakı dəyişikliklərdən hər hansı biri yaranarsa, dermatoloqa müraciət etmək məsləhətdir:

Qanayan və ya qabıqlanan ləkə

Sağalmayan yara

Kobud və qabarıq sahə

Yeni yaranmış rəngli ləkə

Qaşınan, ağrıyan və ya yanan dəri sahəsi

Ölçüsü və görünüşü dəyişən törəmə

Xüsusilə əvvəldən aktinik keratozunuz varsa, yeni və ya dəyişən ləkələrin müayinəsi vacibdir.

Aktinik keratoz nə qədər müddətə sağalır?

Müalicədən sonra əksər aktinik keratozlar bir neçə həftə ərzində sağala bilər. Müddət seçilən müalicə üsulundan və dərinin vəziyyətindən asılıdır.

Aktinik keratoz müalicədən sonra yenidən yarana bilər. Buna görə günəşdən qorunmaq və mütəmadi dəri müayinələrindən keçmək vacibdir.

Aktinik keratozun qarşısını necə almaq olar?

Ən effektiv qorunma üsulu UV şüalarına məruz qalmanı azaltmaqdır:

Solyari və süni UV lampalarından istifadə etməyin.

UV şüalarının ən güclü olduğu saatlarda, təxminən 10:00–16:00 arasında birbaşa günəşdən uzaq durun.

Uzunqol köynək, uzun şalvar və geniş kənarlı papaq geyinin.

Günəş eynəyindən istifadə edin.

Hər gün SPF 30 və ya daha yüksək günəşdən qoruyucu krem tətbiq edin.

Buludlu və soyuq havalarda da günəşdən qoruyucu vasitələrdən istifadə edin.

Qeyd: Aktinik keratoz xərçəngönü dəri dəyişiklikləri ilə əlaqəli olduğu üçün şübhəli, qanayan, böyüyən və ya sağalmayan dəri ləkələrini özbaşına müalicə etmək əvəzinə dermatoloqa göstərmək daha təhlükəsizdir.